* ( مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ) * ، [ گفت : ياد كن چون فرا گرفت خداى تو از بنى آدم ] ( 1 ) از پشتهاى ايشان فرزندان ايشان را ، و اين كنايت باشد از خلق ايشان و ايجاد ايشان و اخراج و نقل ايشان از اصلاب آبا و ارحام امّهات . * ( وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ ) * ، و گواه كرد ايشان را بر خود بر آن تفسير كه داديم تا ( 2 ) بعضى را بر بعضى كه ، هم كَنَفْسٍ واحِدَةٍ » . . . ، و قوله : * ( أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ ) * ، تقريرى است با عقلا و كاملان ، نه من خداى شماام ؟ * ( قالُوا بَلى ) * جواب ايشان است كه دادند ، و * ( بَلى ) * ، جواب استفهامى باشد متضمّن نفى و نعم جواب كلامى مثبت باشد ، * ( شَهِدْنا ) * ، گواه ( 4 ) شديم و گواى داديم ، * ( أَنْ تَقُولُوا ) * تقدير آن است كه ، لئلَّا تقولوا او حذرا من ان تقولوا ، و اين جا مقدّرى محذوف ( 5 ) باشد ، و المعنى : انّما فعلنا ذلك لئلَّا تقولوا ، و كلام بر نظاير اين برفته است ، من قوله : يُبَيِّنُ اللَّه لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا . . . ( 6 ) ، و المعنى لئلَّا تضلَّوا ، و قوله : وَأَلْقى فِي الأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ . . . ( 7 ) ، و المعنى [ 4 - ر ] لئلَّا تميد بكم ، او حذرا من أن تميد بكم ، * ( أَوْ تَقُولُوا ) * ، عطف است على قوله : * ( أَنْ تَقُولُوا ) * ، كه گويى ( 8 ) : ما براى آن شرك آورديم كه پدران ما مشرك بودند ، * ( وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ ) * ، و ما فرزندان بوديم از پس ايشان . و اشتقاق « ذرّيّة » ، من ذرأ اللَّه ( 9 ) الخلق ، اى خلقهم باشد ، و وزن او فعليّه باشد ، [ و قول آن كس كه گفت : اصل او « ذرّووه » است من الذّرو ، درست نيست ، و ايشان گفتند : فرزند طفل را ذرّيه خوانند تشبيها بالذّر ، و اين قول درست نيست ، لقوله تعالى : وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَأَزْواجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ ( 10 ) . . . ، و اطفال را به صلاح وصف نكنند . ] ( 11 ) * ( أَ فَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ ) * ، اين نيز دليل است بر آن كه قول به ذرّ باطل است براى آن كه بيان كرد كه : اين آنان گفتند كه ايشان را پدرانى مبطل بودند و گويندگان به ذرّ ، نخواهند گفتن كه ايشان را جز آدم پدرى بود يا آدم مبطل بود . أبو الهذيل در بعضى كتب خود گفت : حسن بصرى به ذرّ گفتى ، و گفتى :

--> ( 1 ) . اساس : ندارد ، از آو ، افزوده شد . ( 2 ) . آو ، آج ، بم : يا . ( 3 ) . سوره لقمان ( 31 ) آيهء 28 . ( 4 ) . همه نسخه بدلها ، بجز مل و مج : ما گواه . ( 5 ) . آو ، آج ، لب ، آن : محذوفى مقدّر . ( 6 ) . سوره نساء ( 4 ) آيهء 176 . ( 7 ) . سوره نحل ( 16 ) آيه 15 . ( 8 ) . اساس : گويند ، با توجه به اتّفاق نسخه بدلها تصحيح شد . ( 9 ) . آو ، آج ، بم ، مل ، آن : ذرّ اللَّه . ( 10 ) . سوره رعد ( 13 ) آيه 23 . ( 11 ) . اساس : ندارد ، از نسخه مج ، آورده شد .